Als directeur-generaal Organisatie Bedrijfsvoering Rijk is Jaap Uijlenbroek op het ministerie van BZK direct gemoeid met dossiers als het nieuwe functiegebouw, huisvesting en duurzaam inkopen. De vernieuwing van de rijksdienst houdt hij voor een noodzakelijke stap om af te rekenen met de schijnzekerheden van vroeger. ‘Om flexibiliteit van ambtenaren te bevorderen moet het helder zijn wat functies op een ander departement inhouden.’

Halverwege het interview klopt een medewerker op de deur van het kantoor van Jaap Uijlenbroek. ‘Om half vijf gaat de tas van de minister dicht, en het moet echt mee,’ aldus de ambtenaar. De directeur-generaal Organisatie Bedrijfsvoering Rijk staat op en schuift achter zijn computer. Hij akkoordeert het stuk en de ambtenaar verdwijnt vrijwel geruisloos. Is hij altijd zo toegankelijk? Uijlenbroek lacht. ‘Ja, eigenlijk wel. Iedereen kan hier gewoon binnenlopen.’ De DG e-mailt en sms’t zijn medewerkers ook geregeld als hij met een dossier bezig is. ‘Dat vind ik niet meer dan normaal. Ik weet dat sommige collega’s meer afstand bewaren, maar ik voel me hier goed bij.’
Op de kop af tien jaar werkt Jaap Uijlenbroek voor de rijksoverheid. Hij is altijd werkzaam geweest bij organisaties die de publieke sector raakten, maar trad in 2000 in dienst van het ministerie van Vrom. ‘Ik ben daar blijven hangen na een klus over de huursubsidie die ik deed als consultant van Het Expertise Centrum.’ Vervolgens kwam Uijlenbroek via het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid – waar hij vier jaar lang algemeen directeur van de Arbeidsinspectie was – in het vizier van de Algemene Bestuursdienst voor een nieuwe functie: die van directeur-generaal Organisatie Bedrijfsvoering Rijk (OBR) op het ministerie van BZK. ‘Ze waren op zoek naar iemand die ook in de uitvoering of de handhaving had gewerkt. Een persoon die de weerbarstigheid daarvan kent. Zodoende kwamen ze bij mij uit,’ legt Uijlenbroek uit, op een sombere donderdagmiddag in december. Vanuit zijn kantoor in de hoogbouw van het departement heb je goed zicht op de nieuwbouw van BZK en Justitie. Huisvesting is een van de dossiers waar Uijlenbroek als DG beleidsmatig verantwoordelijk voor is. Dat acht departementen de komende jaren bij elkaar intrekken, vindt hij een ‘gigantische prestatie’.

In de laatste voortgangsrapportage van de Vernieuwing Rijksdienst staat dat het gezamenlijk huisvesten van Buitenlandse Zaken en Defensie geen meerwaarde bleek op te leveren. Flauwekul natuurlijk, deze departementen willen helemaal niet samen in een gebouw.
‘Zo eenvoudig ligt dat niet. In termen van rijksvernieuwing is het samengaan van acht departementen in vier gebouwen een hele grote stap vooruit. Dat een aantal ministeries daar niet in mee gaat, is niet zo gek. Algemene Zaken moet lekker aan het Binnenhof blijven en Financiën heeft een hele PPS-constructie op het gebouw zitten. OCW huist in de Hoftoren, op loopafstand van de andere departementen. Dan houd je BZ en Defensie over, inderdaad. We hebben op een samengaan gestudeerd en zijn tot de conclusie gekomen dat het niet mogelijk is. Defensie is al heel ver in een aanbestedingstraject voor een nieuwe locatie en op Buitenlandse Zaken was gewoonweg onvoldoende ruimte om iedereen er te huisvesten.’

U kunt toch niet ontkennen dat er sentimenten meespelen die tot deze beslissing hebben geleid?
‘In de besluitvorming hebben we heel goed naar de feiten gekeken. Een discussie over sentimenten maakt het nogal ongrijpbaar, daar kom je toch nooit uit.’

Duurzame bedrijfsvoering is een ander belangrijk dossier waarmee u zich bezighoudt. Komend jaar moeten de inkopen van het rijk 100 procent duurzaam zijn. Hoever bent u daarmee?
‘Er zijn hele grote stappen gezet, maar je moet niet vergeten dat wat vandaag duurzaam is, morgen nog duurzamer kan zijn. Daarmee wil ik maar zeggen dat de techniek zich razendsnel ontwikkelt. We kunnen niet alles klimaatneutraal inkopen, want dat biedt de markt niet. We willen de meest duurzame aanbieding die in de markt te verkrijgen is.’

Het NIC, een kennisorganisatie op het gebied van inkoop, concludeerde in juli dat de overheid niet zoveel weet van duurzaam inkopen. Een terecht oordeel?
‘Dat is een absolute uitspraak waar ik niet zoveel mee kan. Ik weet zeker dat er onderdelen bij de rijksdienst zijn waarvoor dit pertinent onwaar is. En er zullen ongetwijfeld afdelingen zijn waar we die kennis nog verder moeten opbouwen.’

Is het uw taak in die kennis te voorzien?
‘De inkoopdirecties zijn er druk mee bezig. Daar waar de kennis ontbreekt, zullen ze een tandje bij moeten zetten.’

Hoe duurzaam en milieubewust bent u zelf eigenlijk? Doet u altijd het licht uit als u uw kantoor verlaat en bent u spaarzaam met het printen van e-mails of rapporten?
‘Ik ben niet iemand die elke seconde met duurzaamheid bezig is. Maar ik ben wel tegen verspilling en pak alles heel efficiënt aan. Ik gooi nooit eten weg en ik zal niet zomaar voor de gein in de auto rond het IJsselmeer gaan rijden. Je moet mensen niet vragen geobsedeerd met dit thema bezig te zijn. Ga gewoon zorgvuldig om met zaken in je omgeving, dan kom je al een heel eind.’

Vorige maand besloot de ministerraad tot het optuigen van een nieuw functiegebouw. De 30.000 verschillende functiebeschrijvingen worden teruggebracht tot maximaal 50 profielen. Eerst even over dat enorme aantal van 30.000 functies. Hoe is dat mogelijk, terwijl er ongeveer 120.000 rijksambtenaren zijn?
‘Dat is niet zo vreemd. Het heeft te maken met de cultuur van de ambtelijke organisatie in het verleden en met de arbeidsverhoudingen van toen. Rechtszekerheid was daarbij een kernbegrip, wat leidde tot paginalange functiebeschrijvingen, toegesneden op specifieke situaties. Het is goed te verklaren dat er 30.000 functies zijn ontstaan. Elke ministerie wilde voor zichzelf een goed functiegebouw, wat met de wetenschap van nu een onwenselijke situatie is. Om flexibiliteit van ambtenaren te bevorderen moet het helder zijn wat functies op een ander departement inhouden. Met het nieuwe functiegebouw geven we daar vorm aan.’

Kunt u aan de hand van uw eigen functie uitleggen wat er precies verandert?
‘Je zou bijna kunnen zeggen dat het functiehuis voor directeuren-generaal al bestaat. Ook DG’s worden aangesproken op het behalen van resultaten. Deze zijn voor mij persoonlijk zo helder mogelijk geformuleerd in concrete afspraken met de SG en de politieke leiding van het ministerie, het zogeheten managementcontract. Daarnaast dien ik over bepaalde kwaliteiten te beschikken op het terrein van complexe bestuurlijke besluitvormingsprocessen en over mangagement- en leiderschapskwaliteiten die nodig zijn om een DG OBR goed op de kaart te zetten en waar medewerkers graag willen werken. Dat is tot op zekere hoogte al opgenomen in mijn functiebeschrijving, waarin staat waar een DG aan moet voldoen. Daarnaast heb je dan een component gebonden aan beleidsterrein. In mijn geval affiniteit met bedrijfsvoering, kennis van ICT en dergelijke.’

Volgens Abvakabo FNV worden de discussies over flexibiliseren en het nieuwe functiegebouw ten onrechte aan elkaar gekoppeld. Functies breed en abstract formuleren is nuttig om ambtenaren inzicht te geven in hun loopbaanmogelijkheden, maar dreigt te worden misbruikt om ambtenaren tegen hun zin in aan ander werk te zetten, meent de bond. Hoe kijkt u hier tegenaan?
‘De zorg van de bonden kan ik me in sommige gevallen voorstellen. Er zijn altijd voorbeelden te vinden waarbij een instrument door individuele managers niet op de beoogde wijze wordt ingezet. Daarop zou het desbetreffende management ook aangesproken moeten worden. Het is zeker niet de bedoeling van het functiegebouw om medewerkers eenzijdig van A naar B te verplaatsen, tegen de wil van de medewerker. Als een manager dit per se wil, heeft hij daar het functiegebouw niet voor nodig. Dat kan hij al op basis van artikel 58 ARAR.
Flexibilisering en het functiegebouw hebben wel een relatie met elkaar. Het functiegebouw geeft inzicht in van het hele functielandschap binnen de rijksdienst. Leidinggevende en medewerker kunnen bespreken wat interessante opties zijn voor een volgende loopbaanstap, ook omdat inzichtelijk is wat er in een toekomstige functie wordt verwacht als het gaat om de te behalen resultaten, succesvol gedrag en specifieke kwaliteiten als kennis, vaardigheden en competenties.’

U zit nu anderhalf jaar op deze plek. Wanneer bent u geslaagd?
‘Vanuit de bedrijfsvoering zijn we heel erg bezig het rijk als eenheid te laten werken. We zijn geslaagd als we over een paar jaar een soort gemeenschappelijke bedrijfsvoering hebben ontwikkeld die politiek aanstuurbaar is en transparant. Tegelijkertijd moeten we goed zijn aangesloten op het primaire proces, daar doen we het tenslotte voor.’

Waar zit hem de grootste uitdaging in?
‘De bottom line is om het te laten werken. De post moet rondbezorgd worden, ook al doe je het samen.’

Roel Bekker stopt per 1 mei. Alle projecten die de vernieuwing van de rijksdienst betreffen worden dan bij de verschillende departementen ondergebracht. Komt die versnippering de daadkracht wel ten goede?
‘Het is maar hoe je ertegen aan kijkt. Roel Bekker is een soort buitenboordmotor van de verandering die buitengewoon effectief is. Zaken worden echt opgepakt en er is al veel veranderd sinds hij begon. Tegelijkertijd zie je dat hij ervoor gekozen heeft het niet allemaal zelf te gaan doen, dat kan ook helemaal niet. Bijna alle trajecten vallen nu al onder de verantwoordelijkheid van een van de SG’s. Dus met die daadkracht zit het wel goed.’ <

Dr. J.J.M. Uijlenbroek (1965) studeerde informatica aan de HTS en bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Hij promoveerde in 1997 in Delft met een proefschrift over elektronisch documentenbeheer. Uijlenbroek werkte onder meer als consultant voor Het Expertise Centrum en kwam in 2000 in dienst van het ministerie van Vrom als directeur Informatie, Beheer en Subsidieregelingen. In 2004 stapte hij over naar SZW, in eerste instantie als plaatsvervangend inspecteur-generaal. Vervolgens werd hij algemeen directeur van de Arbeidsinspectie tot hij in juli 2008 bij BZK aan de slag ging als DG OBR.

Verschenen in PM, 18 december 2009

Elke maand vertelt SG Roel Bekker (Vernieuwing Rijksdienst) hoe zijn programma ervoor staat. Hij is net terug uit Australië, dat net als Nederland de ambitie heeft de beste publieke sector van de wereld te krijgen.

Australiërs zijn een relaxed volk, die conclusie kan Roel Bekker na zijn werkbezoek aan ‘Down under’ wel trekken. ‘Iedereen is er aardig, niemand rijdt harder dan 110 kilometer per uur en je ziet nergens graffiti. Het is er goed toeven,’ aldus de SG. ‘Het lijkt ook wel of men er meer met grote zaken bezig is, ook wat de overheid betreft. Als je dan weer terug in Nederland bent en je hoort dat het alleen maar gaat over bonnetjes en hoeveel ambtenaren eruit kunnen, tja… dat valt dan wel weer even tegen. Het neurotische gehalte van ons landje is hoog, kun je wel stellen.’
Op een conferentie in Brisbane ontmoette de SG de Australische premier Kevin Rudd, die de ambitie heeft uitgesproken dat Australië de beste publieke sector ter wereld moet krijgen. Bekker vertelde dat de Nederlandse overheid die strijd graag aangaat. Vlak voor zijn vertrek naar Australië is daarvoor tijdens de jaarlijkse SG-conferentie een eerste aanzet gedaan. ‘Rudd heeft de uitdaging geaccepteerd,’ zegt Bekker lachend. In opdracht van de Australische premier voerde KPMG een vergelijkend onderzoek uit naar de prestaties van de publieke sector in acht landen. Op het gebied van dienstverlening scoort Australië uitermate goed, zo moet Bekker concluderen. ‘Men is daar goed bezig. Hier ook wel, alleen gaat het daar allemaal een tikje sneller en efficiënter.’ Omgekeerd kan Australië weer wat leren van de Nederlandse prestaties op het gebied van beleidsontwikkeling. ‘Dat hebben we goed op orde, zo bleek uit het KPMG-rapport,’ stelt Bekker tevreden vast.
De Australiërs zijn ook ‘stinkend jaloers’ op de Haagse strijd tegen de verkokering. ‘Departementen opereren er zeer autonoom,’ legt de SG uit. ‘De salarissen voor dezelfde functies op verschillende ministeries kunnen enorm uiteen lopen. Dat wij nu bezig zijn met een vereenvoudiging van het functiehuis, bekijken ze dan ook met bewondering.’ Toen Bekker in Australië zat, stemde de ministerraad in met een plan uit zijn koker: een nieuw functiegebouw voor de rijksoverheid waar de 30.000 verschillende functieomschrijvingen teruggebracht wordt tot maximaal 50. Doel van deze operatie is dat ambtenaren makkelijker van functie kunnen wisselen: meer flexibiliteit dus. Kritiek dat functies onherkenbaar zouden zijn, als ze zo breed geformuleerd worden, werpt Bekker ver van zich. ‘Het is eerder andersom. Ik zou me als ambtenaar geketend voelen door een zeer precieze functieomschrijving,’ aldus Bekker. ‘Dat de uitvoering ervan zorgvuldig moet gebeuren is natuurlijk evident. Maar het is mooi dat er nu een politiek besluit ligt om dit in gang te zetten.’

Verschenen in PM, 4 december 2009

De rijksoverheid slaagt er onvoldoende in talentvolle medewerkers aan zich te binden, aldus econoom Robert Dur. De departementen reageren gemengd. ‘Wij hebben juist moeite de uitstroom op gang te krijgen,’ zegt directeur P&O Hermien van Triest van Buitenlandse Zaken. SZW startte met drie andere departementen al een pilot voor een expertprogramma.

De econoom Robert Dur gooide onlangs de knuppel in het hoenderhok. Het human resources management bij de overheid is hard aan vernieuwing toe, concludeert hij. ‘Door het behoedzame en op gelijkheid gerichte personeelsbeleid laten veel getalenteerde en energieke werknemers de publieke sector links liggen en kiezen voor een baan in het bedrijfsleven,’ aldus de wetenschapper in zijn oratie Motiveren, belonen en presteren in de publieke sector. Nonsens, vinden HR-functionarissen bij de rijksoverheid. PM ging langs bij SZW en Buitenlandse Zaken om te vragen hoe zij omgaan met hun talenten.
Eind vorig jaar nam directeur P&O Hermien van Triest van het ministerie van Buitenlandse Zaken de Incompany Award in ontvangst voor het departement met de hoogste werknemerstevredenheid. Trots wijst ze op de trofee in haar kantoor op de tiende etage van het departement. ‘Buitenlandse Zaken scoort hoog op de onderdelen functie, carrière en cultuur,’ aldus het zakenblad Incompany, initiatiefnemer van de prijs. Dat talentvolle ambtenaren de overheid steeds vaker verruilen voor het bedrijfsleven, zoals Dur stelt, is volgens Van Triest in elk geval niet van toepassing op BZ. ‘Wij hebben juist moeite de uitstroom op gang te krijgen. Wie kiest voor Buitenlandse Zaken, kiest voor een loopbaan en niet voor een functie.’
De mogelijkheden die het werken voor BZ met zich mee brengt (gemiddeld om de vier jaar wisselen van functie en zowel in Den Haag als waar ook ter wereld gestationeerd kunnen worden) hebben tot gevolg dat de concurrentie op de arbeidsmarkt te verwaarlozen is. ‘Eigenlijk is het de keuze: ga ik bij Shell werken of bij BZ?’
Het departement neemt binnen de rijksoverheid een aparte positie in, meent Van Triest. ‘Je zou kunnen stellen dat al onze medewerkers talenten zijn,’ zegt ze. Onlangs startte weer een lichting diplomaten in spe met de Basisopleiding Beleidsmedewerker Buitenlandse Zaken. De animo was groot: in totaal waren er 600 sollicitanten, van wie er slechts 15 tot het ‘diplomatenklasje’ zijn toegelaten. Na zo’n strenge selectieprocedure houd je de getalenteerden over, aldus Van Triest. ‘Vroeger kreeg iedereen die binnen kwam te horen dat hij in ieder geval zou eindigen als consul-generaal,’ weet ze. ‘Dat kan natuurlijk helemaal niet. Net als bij alle andere organisaties zijn er bij BZ veel minder posities aan de top te vergeven dan aan de basis.’ Maar destijds geloofden deze medewerkers er heilig in dat het er ooit van zou komen, zegt Van Triest. ‘Totdat ze een leeftijd bereikten dat het er echt niet meer in zat.’
Nog maar vijf jaar geleden is Buitenlandse Zaken begonnen met het opstellen van MD-beleid [management development, CC]. Op dit moment wordt het personeelsbeleid geactualiseerd en de eerste elementen worden langzaam maar zeker zichtbaar. Zo kent BZ diverse talentenprogramma’s die voor alle ambtenaren toegankelijk zijn. Niet alleen voor toekomstige leidinggevenden, maar ook voor de administratieve medewerkers en ambassadeurs en directeuren. Er is een nieuwe afdeling Leren en Ontwikkelen in het leven geroepen, waar vier personen zich bezighouden met ‘snelle, moderne vormen van leren’. Met het expertprogramma (voor specialisten) wordt geprobeerd het weglekken van kennis en ervaring – een negatief effect van het roulatiesysteem – tot een minimum te beperken.

Pilot
Ook bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid wordt hard gewerkt aan expertontwikkeling, naast het programma voor managers in spe, dat al wat langer loopt. ‘Als beleidsmedewerker bereik je op een gegeven moment het plafond,’ zegt MD-adviseur Yolanda van Dongen. ‘Een grote groep ambtenaren heeft namelijk helemaal niet de ambitie door te groeien tot manager, maar wil inhoudelijk heel goed worden.’ In januari neemt SZW samen met OCW, VWS en Economische Zaken deel aan een pilot met zestien talenten. Zij volgen een jaar lang een expertprogramma waarin persoonlijke ontwikkeling, vaardigheden en kennisontwikkeling centraal staan. Anderhalf jaar geleden heeft de Commissie Management Development (CMD) van SZW – waarin de top van het departement zitting heeft – een talentontwikkelingsproces in gang gezet. Het expertprogramma komt voort uit dit proces. ‘We constateerden dat het goed zou zijn meer aandacht te besteden aan de vraag hoe we talent voor SZW kunnen behouden,’ zegt beleidsadviseur P&O Ancella van Mersbergen. ‘Het was geen keiharde noodzaak, maar we willen ons HRM-beleid natuurlijk wel blijven ontwikkelen.’
Over de vraag wat een ambtenaar tot talent maakt en welk gedrag hij of zij laat zien, wordt momenteel op het departement een discussie gevoerd, aldus Van Dongen. ‘Een talent heeft zijn werk goed op orde, wil de organisatie verder brengen, zowel qua inhoud als het proces, heeft de ambitie zich verder te ontwikkelen én neemt daartoe zelf het initiatief.’ De managementtalenten zijn inmiddels in beeld, de experttalenten worden nog geïnventariseerd. Hoeveel talenten er verder nog op SZW rondlopen, weet Van Dongen niet. ‘Het is de bedoeling de totale groep goed in beeld te krijgen, daar zijn we druk mee bezig.’
Dat de rijksoverheid onvoldoende ruimte biedt voor talent, zoals wetenschapper Dur concludeert, ontkent het tweetal. Van Mersbergen: ‘Elke twee weken vergadert de top van SZW over de ontwikkeling van managers en experts. Daar wordt een uur voor ingeruimd, dus dat geeft wel aan dat er veel aandacht is voor talent binnen onze organisatie.’

Verschenen in PM, 4 december 2009

Op verzoek van Vrouwen in de Media leverde ik als voorzitter van Stichting Vrouw & Media een bijdrage aan een onderzoek naar – jawel – vrouwen in de media.

‘Het onderzoek van Vrouwen in de Media laat zien dat vrouwen nog steeds ruimschoots zijn ondervertegenwoordigd als “talking head” in de media. Toch vindt driekwart van alle respondenten dat er meer vrouwen aan het woord gelaten moeten worden. Het verschil tussen vrouwelijke en mannelijke respondenten is echter groot. Slechts iets meer van de helft van alle mannen die zijn ondervraagd, is deze mening toegedaan. Daar zit hem toch een deel van de oorzaak: mannen ervaren de scheve man-vrouw verhouding veel minder als een probleem. Aangezien meer dan de helft van de respondenten in de media werkzaam is, kun je hieruit concluderen dat deze groep mannen minder actief op zoek gaat naar interessante vrouwen als bron voor hun verhaal, reportage of anderszins. En dan is het cirkeltje weer rond.
Dat vrouwen vaker de boot afhouden dan mannen is een tweede oorzaak van het feit dat er minder vrouwen in de media aan het woord komen. Mannen bluffen vaker, vrouwen zijn voorzichtiger: ‘Kan ik dat wel? Heb ik de juiste expertise in huis?’ Niet zo gek dat een journalist bij aarzeling direct naar een ander nummer in zijn adresboekje op zoek gaat. Daarom een oproep aan al die competente vrouwen, want daarvan zijn er velen: zet die bescheidenheid opzij en durf je uit te spreken!
Een derde oorzaak die ik nog wil noemen, is gelegen in het feit dat de man-vrouw verhouding op posities buiten de media ook nog steeds scheef is. Als ik voor het magazine PM een artikel schrijf over het hoger onderwijs en de vier belangenclubs hebben alle een mannelijke voorzitter, dan worden in het artikel alleen maar mannen opgevoerd als bron. Ik kan dan wel geforceerd op zoek gaan naar een vrouw, maar de voorzitter is vaak het gezicht naar buiten toe, dus dan moet je het daarmee doen. Ook op dat vlak valt zodoende nog een wereld te winnen.’

Het volledige onderzoek staat online en is hier te vinden.

In de tweede helft van volgend jaar zullen onderhandelingen over een nieuwe rijkscao van start gaan. Veel zaken uit de huidige cao zijn echter nog lang niet geregeld, zegt Alfred Lohman van CNV Publieke Zaak. ‘Dit moet eerst worden afgerond, anders zitten we straks met een hele vervelende erfenis.’

De huidige cao van de rijksdienst loopt eind volgend jaar pas af, maar intern beraden de bonden zich vast op nieuwe onderhandelingen. In de Trendnota Arbeidszaken Overheid 2010 kondigt het kabinet aan de nullijn te willen hanteren. ‘Dat strookt totaal niet met wat er eerder dit jaar in het Sociaal Akkoord is afgesproken,’ reageert bestuurder Alfred Lohman van CNV Publieke Zaak. Ruim twee jaar geleden was hij betrokken bij de onderhandelingen die na veel duwen en trekken een vierjarige cao opleverden. Het was de eerste keer dat minister Ter Horst (BZK) met de bonden om tafel zat. Haar voorganger, VVD’er Johan Remkes, ging in zijn laatste dagen als minister niet in op de eisen, hetgeen in februari 2007 tot een grootscheepse protestdemonstratie in Den Haag leidde. Een paar maanden later, het kabinet-Balkenende IV was inmiddels aangetreden, lag er dan toch een akkoord. Tot grote tevredenheid van de bonden gingen rijksambtenaren er in salaris fors op vooruit en zou de eindejaarsuitkering geleidelijk worden omgevormd tot een volledige dertiende maand.
In de rijkscao 2007-2010 zijn niet alleen afspraken vastgelegd over geld. Even zo belangrijk voor de bonden was de overeenstemming met het ministerie van BZK over een aantal andere zaken, zoals het opzetten van een eenvoudiger functiegebouw, een daarmee samenhangend loongebouw en het harmoniseren van de arbeidsvoorwaarden voor alle rijksambtenaren. ‘Veel van deze zaken zijn nog lang niet afgerond,’ zegt vakbondsbestuurder Lohman. ‘Dat moet eerst gebeuren, anders zitten we straks tijdens de nieuwe onderhandelingen met een hele vervelende erfenis.’

Functiegebouw
Lohman maakt zich vooral druk over het feit dat het ministerie van BZK eenzijdig een plan voor een nieuw functiegebouw heeft ontwikkeld. Hoogstwaarschijnlijk komt dit voorstel op 20 november in de ministerraad aan de orde. Vorige week lichtte minister Ter Horst tijdens het algemeen overleg over de Vernieuwing Rijksdienst alvast een tipje van de sluier. De ruim 5.000 verschillende functies die er momenteel op rijksniveau zijn, zullen worden teruggebracht naar maximaal 50. ‘Het is helder dat je de flexibiliteit ontzettend vergroot als je het aantal functies vermindert,’ zo zei Ter Horst ten overstaan van de Tweede Kamer. ‘Wij delen deze visie niet,’ benadrukt Lohman. ‘Er ontstaan nu hele brede functies waar geen enkele ambtenaar zich in zal herkennen. Daarmee kan iedereen op elke plek inzetbaar zijn en dat noemt BZK dan flexibel. Het moge duidelijk zijn dat wij het zo niet zien.’ Als het kabinet deze week met het voorstel van Ter Horst instemt, dan zal Lohman zeker nog van zich laten horen. ‘In de huidige cao staat klip en klaar dat zowel de werkgever als de bonden bij de ontwikkeling van een nieuw functiegebouw betrokken moet worden.’
Een andere afspraak uit het akkoord uit 2007 is het harmoniseren van de arbeidsvoorwaarden. ‘Dat gaat niet gebeuren, zoveel is zeker,’ zegt Lohman. ‘BZK heeft daar zelf de stekker uitgetrokken, omdat er zoveel weerstand kwam van de leiding op de departementen .’ Jammer vindt hij het wel. ‘We zullen er last van krijgen. Het is zoveel gemakkelijker als elk departement dezelfde voorwaarden hanteert. Maar de SG’s zijn blijkbaar bang een deel van hun bevoegdheden kwijt te raken.’
Of er binnen afzienbare tijd een nieuw loongebouw komt, daarover heeft Lohman ook zo zijn twijfels. ‘Dit zou eigenlijk volgend jaar ingevoerd moeten worden, maar we zijn er überhaupt nog niet aan begonnen,’ aldus de vakbondsman. ‘Sowieso vraag ik me af hoe dat moet gaan. De kosten hiervoor zijn gecalculeerd op 2 procent. Hoe gaan we daar in de voorbereiding naar de nieuwe cao mee om? Zeker in relatie tot de nullijn die het kabinet nu voorstelt. Ik kan nog niet inschatten hoe het precies gaat lopen.’

De Tweede Kamer spreekt maandag 23 november met minister Ter Horst over onder meer de Trendnota Arbeidszaken Overheid 2010 waarin het kabinet de nullijn proponeert. Tijdens dit wetgevingsoverleg komen meerdere zaken ter sprake die het overheidspersoneel betreffen, zoals het Sociaal Jaarverslag Rijk 2008 en de Nederlandse Code voor Goed Openbaar Bestuur.

Verschenen in PM, 20 november 2009

In het kader van het programma Overheid voor de Toekomst vinden de komende maanden talloze discussies plaats. De aftrap werd vorige week gegeven tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van de secretarissen-generaal, de SGO-conferentie.

Building the best public service of the world, zo luidde het ambitieuze thema van de SGO-conferentie. De ochtend erna zit mede-organisator Erik Schreijen met een grote stapel papieren voor zijn neus. Het zijn de aantekeningen die de secretarissen-generaal en de aanwezige ambtenaren hebben gemaakt tijdens de bijeenkomst. ‘Ik heb nog geen tijd gehad het allemaal door te nemen,’ zegt Schreijen lachend. De komende weken gaat hij eens goed kijken welke oplossingen er zijn verzonnen voor de dertien uitdagingen die Schreijen en zijn team van het programma Overheid voor de Toekomst de SG’s tijdens de conferentie hebben voorgelegd (zie kader). Met deze informatie worden de discussies gevoed die tot mei 2010 door het programma worden geëntameerd.

Hoe denken de SG’s de beste overheid ter wereld te worden?
‘Dat zal nog moeten blijken natuurlijk. We hebben hen tijdens de conferentie gevraagd voor elk van de dertien uitdagingen drie oplossingen te bedenken, plus een vervolgstap.’

Een tip van de sluier?
‘Er zit een enorme asymmetrie tussen de wijze waarop de overheid communiceert en de manier waarop burgers met elkaar communiceren. Kijk naar wat er nu gebeurt met de griepprik. In de samenleving heerst een heel andere dynamiek. De overheid heeft moeite daarop in te spelen. Dat zit hem vooral in de snelheid waarop gereageerd kan worden. Een van de thema’s waar de SG’s zich gisteren over gebogen hebben is ICT. Daar zie je dat ook. De overheid is geneigd nieuwe ICT-instrumenten te bedenken om de burger beter te bedienen, maar de implementatie duurt zo lang dat we tegen die tijd alweer een aantal ontwikkelingen hebben gemist. We moeten ons aanpassen aan de snelheid van de samenleving, dat is een van de dingen die ik gisteren heb gehoord.’

Maar dat is toch niet nieuw?
‘Nee, dat klopt. Ik heb al veel discussies meegemaakt en een aantal punten keert vaak terug. Maar het is goed het nog eens te benoemen en vooral dat wordt gezegd dat er ook iets mee gedaan moet worden. Daar begint het toch mee.’

Jullie hebben het thema van de SGO-conferentie bewust in het Engels geformuleerd. Waarom?
‘Omdat we de strijd met Australië willen aangaan. Premier Rudd heeft onlangs uitgesproken de beste overheid ter wereld te willen worden. Daarbij willen wij niet achterblijven.’

In welk opzicht is Australië een voorbeeld voor Nederland?
‘Ze zijn daar veel verder met Government 2.0. Hier hebben we wel het programma Ambtenaar 2.0, maar echt op een innovatieve manier burgers betrekken bij beleidsontwikkeling, daar zij een stap verder mee.’

In de slotspeech hield André van der Zande van LNV een pleidooi voor een nieuwe contractvorm. Hij vindt dat moet worden nagedacht over de mogelijkheid ambtenaren af te rekenen op prestatie. Wat vindt u daarvan?
‘De SG zei allereerst dat ambtenaren meer ruimte moeten krijgen. De inhoud moet weer voorop staan. Daar ben ik natuurlijk een groot voorstander van. Je moet wel oog houden voor de politiek-bestuurlijke omgeving waarin we ons bewegen. Uiteindelijk werken we voor een bewindspersoon, we zijn geen ondernemers.’

In mei 2010 wilt u klaar zijn. Wat ligt er dan?
‘We hebben net onze website gelanceerd en daar zullen we zoveel mogelijk uitkomsten van de discussies publiceren. Maar daar wil ik het niet bij laten. Ik wil graag een document maken waarin alle ideeën zijn vastgelegd over de vraag hoe we de beste overheid ter wereld kunnen worden. Wat er daarna mee gebeurt, daar heb ik geen invloed op, dat is onmogelijk. Dat zie je ook aan de vernieuwingsoperaties uit het verleden. Die kunnen zomaar tien jaar slapen totdat iemand met een taak als Roel Bekker zo’n rapport weer eens tevoorschijn haalt. Niet dat ik de ambitie heb dat mijn rapport in een la verdwijnt, zeker niet. Ik zie het meer als een catalogus van vernieuwing en daar hoort dit dan ook in.’

DERTIEN UITDAGINGEN VOOR DE TOEKOMST

1. Hoe goed is de Nederlandse overheid?
2. Van welke landen kunnen we wat leren?
3. Welk personeelsbeleid moeten we voeren?
4. De ambtenaar permanent in opleiding?
5. De arbeidsvoorwaarden van de ambtenaar
6. Organisatie van de rijksoverheid
7. Sociale innovatie
8. Hoe kunnen we onze internationale oriëntatie versterken?
9. Kennis voor beleid
10. Politiek-ambtelijke verhoudingen
11. Nieuwe werkwijzen
12. Communicatie
13. ICT in de samenleving

www.overheidvoordetoekomst.nl

Verschenen in PM, 20 november 2009

Met het vertrek van Wim Kuijken als SG van Verkeer en Waterstaat is er werk aan de winkel voor de Algemene Bestuursdienst (ABD). Wie volgt hem op? Er zijn genoeg topambtenaren in de aanbieding, aangezien maar liefst vier SG’s uitkijken naar een nieuwe job nu ze (bijna) zeven jaar op dezelfde stoel zitten.

Zo is Joris Demmink deze maand precies zeven jaar SG van Justitie. De jurist is al sinds 1982 in dienst van dit departement. Een overstap naar een vakdepartement als Verkeer en Waterstaat ligt dan ook niet voor de hand. Bovendien, zo laat directeur Voorlichting Anne-Marie Stordiau van Justitie weten, is zijn contract net met een jaar verlengd. De ABD wil hier verder niet op in gaan, omdat het een ‘individuele arbeidsrechtelijke aangelegenheid’ betreft, zo laat persvoorlichter Vincent van Steen van BZK weten. Hoewel ambtenaren uit de topmanagementgroep voor maximaal zeven jaar worden benoemd, zijn er uitzonderingen mogelijk, benadrukt hij. ‘Daar neemt de minister dan een besluit over.’
Ook de termijnen van Ton Annink (Defensie), Ronald Gerritse (Financiën) en Koos van der Steenhoven (OCW) lopen komend jaar af. Ruim twee jaar geleden, bij de start van het kabinet-Balkenende IV, wisselde een aantal SG’s van stoel: Wim Kuijken, Roel Bekker en Geert van Maanen verruilden van functie. Bekker werd SG Vernieuwing Rijksdienst, Van Maanen volgde hem op bij VWS en Wim Kuijken nam zijn plek weer in op VenW. Het was destijds het eerste wapenfeit van de nog maar net beëdigde minister Ter Horst van BZK. Of Ter Horst dit keer wederom de baantjes tussen de heren gaat verdelen, is maar zeer de vraag. De kabinetsdoelstelling dat in 2011 25 procent van de Algemene Bestuursdienst uit vrouwen moet bestaan, is nog niet in zicht. Met een benoeming van een of twee vrouwen als SG kan de minister historie schrijven. Nog nooit schoof bij het SG-Overleg meer dan één vrouw aan.

Verschenen in PM, 20 november 2009

Nu Wim Kuijken in februari vertrekt als SG van Verkeer en Waterstaat is zijn post vacant en moet ABD-baas Jan Willem Weck op zoek naar een opvolger. Genoeg topambtenaren in de aanbieding, aangezien maar liefst vier SG’s uitkijken naar een nieuwe job nu ze (bijna) zeven jaar op dezelfde stoel zitten.

Zo is Joris Demmink deze maand precies zeven jaar SG van Justitie. Vraag is of de jurist – die al sinds 1982 in dienst is van hetzelfde departement – zin heeft in Verkeer en Waterstaat, het ministerie dat toch meer met zijn poten in de modder staat. Ook de termijn van Ton Annink (Defensie), Ronald Gerritse (Financiën) en Koos van der Steenhoven (OCW) loopt volgend jaar af. Zullen zij, net als bij het aantreden van het kabinet-Balkenende IV in februari 2007, de posten onder elkaar verdelen? Destijds was de SG-carrousel – waarbij Wim Kuijken, Roel Bekker en Geert van Maanen van plek wisselden – het allereerste wapenfeit van Guusje ter Horst, nauwelijks 24 uur nadat ze als minister was beëdigd.

Nu krijgt ze de kans zich te revancheren. Hoewel Ter Horst de afgelopen jaren steeds meer vrouwelijke DG’s en directeuren heeft benoemd, heeft ze dat op het allerhoogste niveau slechts een keer voor elkaar gekregen. Sinds anderhalf jaar is Roos van Erp de baas op BZK, maar wat mij betreft mogen er best wat meer vrouwelijke SG’s komen. Een op de veertien is een karige score tenslotte. Vandaar een oproep aan Ter Horst: laat de huidige SG’s wiens termijn binnenkort afloopt de baantjes niet onder elkaar verdelen, maar ga op zoek naar competente vrouwen. Dan heeft de rijksoverheid in elk geval geen opgelegd quotum meer nodig.

Verschenen op PM.nl, 10 november 2009

Na afloop van zijn allereerste werkbezoek als Deltacommissaris in spe spreekt PM even met Wim Kuijken, nu nog secretaris-generaal van Verkeer en Waterstaat.

U bent net met staatssecretaris Huizinga naar de Delflandse kust geweest. Hoe was dat?
‘Het is geweldig om in het veld waar ik straks ga werken te zijn. Ter Heijde is een van de zwakke schakels van onze kustlijn die worden hersteld. Dat is Nederland op zijn best. Al dat zand, die grijpers.’

Heel anders dan uw huidige baan, als SG op VenW?
‘Ja, dat wel. Maar vergis je niet. Ik zit nu echt niet alleen maar achter mijn bureau. Zeker eens per week leg ik een werkbezoek af, dus ik ben wel gewend om in het veld te komen.’

Hoe is het eigenlijk zo gekomen dat u bent uitverkozen om de nieuwe Deltacommissaris te worden?
‘De staatssecretaris is snel naar iemand op zoek gegaan omdat zowel Kamer als kabinet wilde dat er iemand benoemd zou worden voordat de nieuwe Deltawet in werking zou treden. Zij heeft een profiel opgesteld en zich breed georiënteerd. En ja, ze zit in een kamer tegenover me, dus op een gegeven moment kwam ik in beeld, haha. We zijn in gesprek geraakt en uiteindelijk zijn we tot overeenstemming gekomen.’

Hoe past uw nieuwe baan eigenlijk in de bestuurlijke organisatie?
‘Tineke Huizinga is de coördinerend staatssecretaris voor het Deltaprogramma. Bij haar ligt de politieke verantwoordelijkheid, ook voor mijn functioneren. Ik heb toegang tot alle ministers en ook tot de ministeriële stuurgroep die onder leiding van de minister-president staat. Daar kan ik ook zaken agenderen.’

Gaat u fysiek kantoor houden op Verkeer en Waterstaat?
‘Nee, ik ben niet van plan hier op VenW te gaan zitten. Ik zal veel contact hebben met Vrom en LNV en met organisaties in de regio. We zullen elders in Den Haag een onderkomen zoeken.’

Hoe groot wordt het team dat u gaat samenstellen?
‘Ik denk zelf aan een klein team. Ik wil vooral gebruik maken van alle bestaande organisaties en expertise. Er zullen zo’n tien tot vijftien personen worden gezocht. Daar wil ik zo snel mogelijk mee beginnen. Zodra mijn opvolger bij VenW bekend is, wil ik mijn werkzaamheden overdragen om me vervolgens op mijn nieuwe functie te gaan voorbereiden. Dan moeten we natuurlijk nog op zoek naar huisvesting en briefpapier laten maken enzo.’

Gelukkig is er tegenwoordig een rijkslogo, dus daar bent u snel uit.
‘Er moet natuurlijk nog wel een naam naast.’

Is de ABD al bezig met uw opvolging?
‘Ja, daar zijn ze vrijdag direct mee gestart. Bert Keijts [DG RWS, CC] gaat natuurlijk ook weg, dat is wel een toevallige samenloop van omstandigheden. Ik ben niet direct betrokken bij mijn opvolging, maar de minister vraagt wel mijn mening.’

Verschenen op PM.nl, 10 november 2009

De behandeling van de onderwijsbegroting zit dit jaar in een spagaat. Een ambtelijke werkgroep gaat na hoe er 20 procent op het hoger onderwijs kan worden bezuinigd terwijl de politiek juist wil dat Nederland op dit punt doordringt tot de wereldtop. Moet Plasterk dan toch maar beknibbelen op cultuur en media?

Geen woorden, maar daden. Daartoe roept zo ongeveer het hele hoger onderwijsveld kabinet en parlement op. Met de Kamerbreed gesteunde motie die PvdA-fractievoorzitter Hamer indiende tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen gaf het parlement de regering opdracht ‘in de aangekondigde brede heroverweging de ambitie mee te nemen om het onderwijs en de wetenschap in Nederland tot de mondiale top vijf te laten behoren’. Desondanks koos het kabinet ervoor een van de ambtelijke werkgroepen het hoger onderwijs onder de loep te laten nemen. Onder leiding van topambtenaar Hans van der Vlist van Justitie wordt gekeken hoe er 20 procent kan worden bezuinigd. Het is allemaal wat tegenstrijdig, vindt Sybolt Noorda, voorzitter van de VSNU, de koepelorganisatie van universiteiten. ‘Als je tot de top vijf wilt behoren, dan heb je geen keuze, dan moeten we met volle kracht vooruit.’
De VSNU zet zich dezer dagen extra in om de politiek te voeden met informatie. ‘Wij geven exacte cijfers wat de top vijf doet als het gaat om hoger onderwijs, en wat wij niet doen,’ legt Noorda uit. ‘In die landen wordt een aanzienlijk hoger percentage van het BNP uitgegeven aan onderwijs en wetenschap. In Nederland wordt al heel lang gezegd dat wij dat ook zouden moeten doen, maar het gaat alleen maar de andere kant op. We hangen echt rond het gemiddelde.’

Gedepolitiseerd
Henno van Horssen, voorzitter van het Interstedelijk Studentenoverleg (ISO), is er niet gerust op. ‘Hoe kun je tot de beste landen ter wereld gaan behoren als er tegelijkertijd wordt gezocht naar een bezuiniging van meer dan een miljard euro?’ vraagt hij zich af. Er moet geïnvesteerd worden. We moeten de road to excellence volgen en niet de road to average.’ Volgens Van Horssen heeft het kabinet de hele discussie gedepolitiseerd door een ambtelijke werkgroep in te stellen. ‘Nu mogen ambtenaren bepalen wat er met het hoger onderwijs gaat gebeuren. De politieke keuze is in feite al gemaakt: van het hoger onderwijs kan wel 20 procent af. Daar is helemaal geen discussie over gevoerd.’
Voorzitter Doekle Terpstra van de HBO-Raad beziet de begrotingsbehandeling eveneens in het licht van de ambities die doorklinken in de motie-Hamer. ‘Het is van groot belang dat de kwaliteit van het hoger onderwijs op peil blijft,’ zegt Terpstra. ‘Dat kan maar door een ding: dat er niet getornd wordt aan het bedrag per student dat de instellingen van de overheid ontvangen. Dat is van cruciale betekenis en we hebben daar geen invloed op nu een ambtelijke werkgroep, die toch een black box is, daarmee bezig is.’
Gerard Oosterwijk, voorzitter van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb), ziet in de onderwijsbegroting niets terug van de ambitie Nederland naar de wereldtop op te stuwen als het gaat om kennis en innovatie. ‘Voordat er gesneden gaat worden, willen we eerst kijken naar het investeringsplaatje: wat is er nodig om tot de top vijf door te dringen?’ zegt hij. ‘Er wordt echt al jaren op het hoger onderwijs beknibbeld. Zolang die trend niet doorbroken wordt, zijn wij niet tevreden.’
Meer geld naar het hoger onderwijs, daar lijkt iedereen – inclusief de Kamer getuige de brede steun voor de motie-Hamer – het over eens. Maar minister Bos van Financiën ziet zijn partijgenoot Plasterk al aankomen. Zoek het geld maar in je eigen begroting, wordt dan de boodschap. Van Horssen vindt het moeilijk een bezuinigingspost aan te wijzen in de begroting van OCW. ‘Maar het is natuurlijk vreemd dat cultuur en media niets hoeven in te leveren.’ Oosterwijk trekt de gratis schoolboeken in twijfel. ‘Hoe die maatregel precies uitwerkt, is nog maar de vraag. Dat geld kan beter worden besteed aan het onderwijs zelf.’ Van de kant van de LSVb valt in de aanloop naar de begrotingsbehandeling nog wel iets te verwachten. ‘Misschien organiseren we iets leuks, iets kleins,’ zegt Oosterwijk geheimzinnig. ‘Veel studenten zijn het inmiddels helemaal zat.’

Verschenen in PM, 6 november 2009