Het was een berichtje in het Belgische weekblad Knack dat dit najaar de aandacht trok. De federale overheid van onze zuiderburen zou in een paar jaar tijd met 7 procent zijn afgeslankt. Er zouden maar liefst 10.000 ambtenaren minder zijn dan toen de regering-Leterme aantrad. Waarom zou het in België wel lukken, terwijl Den Haag blijft worstelen met een kleinere overheid?

P&O-directeur Jan Bogaert van de Belgische Federale Overheidsdienst (FOD) van Justitie – vergelijkbaar met ons ministerie (zie kader) – helpt ons snel uit de droom. ’10.000 ambtenaren minder? Dat is een sprookje. Er zijn wel minder ambtenaren, maar door allerlei nieuwe projecten zijn er ook weer een heleboel bijgekomen. De échte besparingen staan ons de komende jaren te wachten.’

PM spreekt Bogaert op een tumultueus moment. Het is de vrijdag van de week waarin na ruim 500 dagen formeren eindelijk een akkoord is bereikt tussen zes partijen. Die ochtend demonstreerden zo’n 80.000 vakbondsleden in Brussel tegen de ‘onrechtvaardige en onevenwichtige’ besparingsmaatregelen van de regering-Di Rupo in spe. In het weekend dat erop volgt, spreken de partijcongressen zich uit voor het regeerakkoord. Als het goed is, meldt maandag 5 december een nieuwe ministersploeg zich bij de Koning en inmiddels weten we dat dat het geval is.

Witboek
Bogaert heeft op deze vrijdagmiddag het regeerakkoord al in handen en kijkt niet erg vrolijk. ‘De budgetnota van deze nieuwe regering belooft weinig goeds,’ zegt hij. ‘Bovenop de klassieke besparingen van 0,7 procent zal er de komende jaren fors bezuinigd moeten worden op de federale overheid. Dan hebben we het over 120 miljoen euro in 2012, 210 miljoen het jaar daarop en maar liefst 220 miljoen in 2014.’ In maart 2012 moet er een plan klaarliggen om deze bezuinigingen in te vullen, parafraseert Bogaert de tekst uit het daags daarvoor bereikte akkoord. ‘Wat dit betreft kunnen we constateren dat ons plan geslaagd is.’ Bogaert doelt op het advies dat hij samen met de andere P&O-directeuren heeft opgesteld om in de periode 2011-2014 ‘meer te doen met minder’. Je kunt het zien als een soort witboek met bezuinigingsvoorstellen waar we de politiek voor nodig hebben, vervolgt hij.

We nemen een paar van die voorstellen (in totaal zijn het er tien) uit het actieplan Invest to save, save to invest met hem door. Zo willen de P&O-directeuren geld besparen met het opzetten van een shared service centrum voor personeels- en loonadministratie. Onder andere het Haagse P-Direkt dient als voorbeeld. ‘We hebben contacten met jullie ministerie van BZK, maar ook met de Europese Commissie omdat daar al een transformatie is doorgemaakt, die wij op dit vlak beogen,’ aldus Bogaert. Een eerste business case is opgesteld. ‘Dat moeten we nu nog raffineren om presentabel te maken’, zegt Bogaert. Een ander voorstel uit het actieplan is meer aandacht voor sterk leiderschap en good governance. Bogaert legt uit: ‘Een topambtenaar, die heten bij ons mandaathouders [zie kader, CC], heeft een mandaat voor zes jaar, wat maximaal een keer kan worden verlengd. Na een jaartje of acht krijgt hij of zij misschien wel een déja vu-gevoel. Op zo’n moment moet iemand naar een andere functie kunnen doorstromen en dat is bij ons nu vrij lastig. Je moet dan allerlei tijdrovende selectieprocedures door, die veel geld kosten. We willen komen tot een soort poolvorming van topambtenaren, wat bij de Waalse overheid al het geval is.’ Het model van de Haagse Algemene Bestuursdienst zou volgens Bogaert mogelijk tot voorbeeld kunnen dienen. Een paar jaar geleden was hij al eens bij de ABD op bezoek. ‘Het is echter lastig vergelijkbaar. Onze ministers hebben politieke kabinetten, dus de relatie tussen de minister en de secretaris-generaal – in België voorzitter van het Directiecomité – is hier veel zwakker.’

Mobiliteit
Ook het eenvoudiger wisselen van functie binnen en tussen de federale organisaties, is een maatregel dat geld moet gaan opleveren. Bogaert: ‘We hebben een databank met in totaal 80.000 ambtenaren, van wie er 8.000 wel van baan zouden willen veranderen. Vorig jaar zijn er 50 naar een ander departement gegaan. Dat draait dus niet goed.’ Binnen zijn eigen organisatie heeft Bogaert het project Bridging the gap opgezet, waarmee het eenvoudiger wordt elders aan de slag te gaan. In de afgelopen drie jaar vonden 500 ambtenaren van Justitie een andere baan binnen de organisatie. ‘Dit project, dat vorige week nog een innovatieprijs heeft gewonnen, willen we nu veralgemeniseren voor de hele federale overheid,’ aldus Bogaert. Een laatste voorstel voor meer efficiëntie waar Bogaert graag de aandacht op wil vestigen is het stimuleren van 60+’ers om langer door te blijven werken. ‘In België mogen mensen die een fysiek en/of psychisch belastend beroep uitoefenen op hun 55e met prepensioen. Dat is niet meer van deze tijd. Als je je bedenkt dat ons ambtenarenapparaat zeer vergrijsd is, dan komt er een groot probleem op ons af.’

Hoeveel kans van slagen hebben al deze voorstellen eigenlijk? ‘Dat zullen we moeten zien,’ zegt Bogaert. ‘In 2007 hadden we ook een dergelijk advies opgesteld en de toenmalige minister heeft daar negentien voorstellen van overgenomen. Kijk, ons actieplan gaat verder dan de klassieke besparingsmaatregelen van elke regering die niet nadenkt. Laat ze er hun voordeel uithalen.’

++++++++++

Copernicusplan: modernisering en mandaatsysteem
De Federale Overheidsdiensten (FOD) zijn de opvolgers van de federale ministeries in België. Tijdens de eerste regering-Verhofstadt (1999-2003) is het openbaar bestuur, onder de noemer Coperniscusplan, gemoderniseerd en zijn de FOD’s opgericht. Er zijn vier horizontale FOD’s, zoals de FOD Kanselarij van de Eerste Minister, en drie FOD’s die diensten leveren voor de andere FOD’s (onder andere de FOD Personeel en Organisatie). De andere FOD’s zijn verticale diensten, die elk voor een specifiek beleidsterrein verantwoordelijk zijn, zoals Justitie of Buitenlandse Zaken. De minister van Ambtenarenzaken is opdrachtgever van de FOD Personeel en Organisatie.

De opvallendste verandering die uit het Copernicusplan voortvloeide was de introductie van een mandaatsysteem voor de topambtenaren. In plaats van een benoeming in hun functie, krijgen ze een mandaat voor een functie voor zes jaar. De demissionaire regering-Leterme mocht geen nieuwe mandaten ondertekenen.

Onwettige beslissingen bij gebrek aan mandaat
Gedurende de formatieperiode, die om precies te zijn 541 dagen heeft geduurd, mogen er geen mandaathouders worden benoemd. Dit heeft tot gevolg dat een aantal topambtenaren een tijdlang de portefeuilles van twee, of soms wel drie, collega’s hebben moeten overnemen. Bij de FOD van P&O-directeur Jan Bogaert (Justitie) werkten in totaal tien mandaathouders. Van vijf van hen liep het mandaat tijdens de formatie af. Zij zijn niet vervangen en er wachten momenteel vijf topambtenaren op een mandaat.
Bij het ministerie van Financiën (oftewel: FOD Financiën) is de situatie nog veel schrijnender. Van maar liefst tien van de dertien topambtenaren is het mandaat verlopen. Bogaert: ‘Dat betekent dat het directiecomité een tijd lang met zijn drieën beslissingen heeft genomen. De beslissingen waarvoor een quorum vereist is, zijn dus onwettig. Als iemand naar de Raad van State stapt, dan hangen ze.’
In totaal wachten momenteel 53 topambtenaren op een (nieuw) mandaat. Volgens Bogaert zullen de eerste mandaten vrij snel door het nieuwe kabinet ondertekend worden.

Het actieplan van de P&O-directeuren Invest to save, save to invest is te vinden via bit.ly/investtosave

Verschenen in PM, 16 december 2011

Precies een week na de prijsuitreiking heeft PM een afspraak met Peter Teesink, de kersverse Overheidsmanager van het Jaar. Hij is de afgelopen dagen bedolven onder mailtjes, sms’jes en telefoontjes. En bloemen, heel veel bloemen. ‘Als ik hiervan elke week een bos zou krijgen, kom ik een heel eind het jaar door.’ De ochtend na zijn uitverkiezing was er gebak voor alle medewerkers van Iederz, het Groningse arbeidsontwikkelbedrijf waarvan Teesink tot voor kort algemeen directeur was. ‘Ik heb alleen maar positieve reacties gekregen,’ vertelt hij. ‘Niemand die zei: “Wie heeft dat nu weer bedacht?”. Wat best had gekund, want ja, ik zit hier alweer een tijdje en maak niet alleen maar vrienden.’
Teesink had twee concurrenten voor de titel: directeur-generaal Paul Huijts van het ministerie van VWS en Barend Rombout, hoofd van het Rotterdamse bureau Frontlijn. ‘Veel mensen zeggen nu tegen me dat het hartstikke verdiend is dat ik heb gewonnen,’ zegt Teesink. ‘Daar voel ik me soms wat ongemakkelijk bij, want in hoeverre is dat zo? Het zijn toch appels en peren die met elkaar vergeleken zijn.’
De jury, onder leiding van de Noord-Hollandse Commissaris van de Koningin Johan Remkes, lette dit jaar op vier zaken: de complexiteit van de functie, de managementstijl, de persoonlijkheid van de kandidaat en de klus die is geklaard. ‘Alle drie de kandidaten scoorden hoog op deze punten, maar ze gaan voor de winnaar net iets meer op,’ zei Remkes op de verkiezingsavond. Teesink heeft in Groningen de sociale werkvoorziening omgevormd tot een modern arbeidsontwikkelingsbedrijf. De jury heeft veel respect voor de wijze waarop hij dat heeft gedaan. Ze betitelen Teesink als een ‘koersvaste leider, die mensen de ruimte geeft uit eigen kracht te handelen’.

Nieuwe baan
November was voor Teesink een bijzondere maand. Niet alleen won hij de titel Overheidsmanager van het Jaar, maar hij is in Groningen van functie gewisseld. Voorheen hadden alle zeven gemeentelijke diensten – zoals de Milieudienst, de Dienst Sociale Zaken en Iederz, de club waar Teesink de scepter zwaaide – een eigen directeur. Van die zeven managers zijn er nu maar drie over. Ze werden benoemd tot concerndirecteur, een nieuwe functie bij de gemeente. Teesink is een van hen. ‘Wij gaan met zijn drieën de verbinding leggen tussen de verschillende onderwerpen. Ik ben verantwoordelijk voor de maatschappelijke sector (Wmo, AWBZ, Wet werken naar vermogen, et cetera) en zal in dat kader de verbinding leggen tussen bijvoorbeeld Iederz en de Sociale Dienst.’

Teesink is nu zo’n veertien jaar werkzaam in Groningen. Voor die tijd heeft hij tien jaar bij het ministerie van Vrom gewerkt. Hij vindt een gemeente niet leuker om voor te werken, maar het is wel anders, zegt hij. ‘Hier in Groningen is het allemaal wat concreter, je zit veel dichter bij waar het daadwerkelijk gebeurt. Als ik nu naar buiten kijk, zie ik de Martinitoren en er lopen allemaal mensen die rechtstreeks geraakt worden door wat we hier verzinnen. In Den Haag is het anders, daar hebben burgers indirect last van je. Maar het aardige van het werken op een ministerie is dat het meer over grote zaken gaat, over het hele land. Dat heeft ook weer zijn eigen dynamiek.’

+++++++++

Groningen is trots op Teesink

Gemeentesecretaris Maarten Ruys (voormalig SG van het ministerie van SZW) is ‘apetrots’, zo laat hij na afloop van de verkiezingsavond weten. ‘Het is leuk voor de mensen in Groningen, en uiteraard ook voor Peter zelf dat hij heeft gewonnen,’ aldus Ruys. ‘Hij heeft bewezen dat je met een groot hart en tegelijkertijd duidelijk en helder optreden, veranderingen kunt doorvoeren.’ Burgemeester Peter Rehwinkel van Groningen is een van de eersten die Teesink op het podium komt feliciteren. Hij had eigenlijk een andere afspraak, maar heeft die afgezegd om bij de verkiezingsavond in de Ridderzaal te kunnen zijn. Ook Rehwinkel is ‘trots’ dat Teesink heeft gewonnen. ‘Daarmee zie je dat we echt een city of talent zijn,’ aldus de burgemeester. ‘Hij heeft alleen zijn opleiding niet in Groningen gedaan, dat is jammer, maar we beschouwen hem toch een beetje als eigen kweek.’

Verschenen in PM, 16 december 2011

Een groot aantal ambtenaren krijgt met de Europese Unie te maken, maar binnen hun organisatie schort het vaak aan een strategie om adequaat in te spelen op alles wat uit Brussel komt. Dat was de belangrijkste conclusie uit de enquête die PM en de Europa Unit van HECROI dit najaar hielden. In het novembernummer besteedde PM ruimschoots aandacht aan dit onderzoek. Dinsdag 29 november kwamen de belangrijkste resultaten tijdens de eerste editie van Salon Europa nogmaals aan de orde. HECROI had een drietal sprekers uitgenodigd om de resultaten van commentaar te voorzien.

Dat ambtenaren de Europese Unie vooral als noodzaak en als kans ervaren, verrast Hugo von Meijenfeldt, directeur Internationale Zaken op het ministerie van Infrastructuur en Milieu. ‘Maar ik ben blij verrast,’ voegt hij direct toe. ‘Als je tegenwoordig de kranten leest en andere media ziet, dan gaat het toch vooral over de bureaucratie. Dat ambtenaren aangeven dat Europa noodzakelijk is en kansen biedt, is een goed teken.’ Mendeltje van Keulen, griffier van de commissie Europese Zaken van de Tweede Kamer, signaleert een interessant spanningsveld. ‘De relatie noodzaak-kans valt op. Het moet, maar het is ook een kans.’ Sjerp van der Vaart, directeur van het Bureau Europees Parlement Den Haag, ziet het wat minder rooskleurig in. ‘Dat Europa als noodzaak wordt gezien, daar kun je ook een andere associatie mee hebben,’ zegt hij. ‘Het is iets van buiten ons, het is niet van ons.’

Ook de zaal komt aan het woord. Zo blijkt uit een vraag over de houding van de organisatie jegens Europa dat de meeste respondenten hebben aangegeven ‘hun best te doen om Europa de aandacht te geven die het verdient’. Theo Neyenhuis, adviseur public affairs van de gemeente Ede, neemt het woord. ‘Wij zijn nog heel erg bezig te bekijken wat Europa precies voor ons betekent,’ aldus Nyenhuis. ‘Op Europese schaal gaan wij het beleid niet veranderen. We doen ons best, maar het ontbreekt veel mensen aan de nodige kennis.’ Zelf is hij nu zo’n twee jaar met Europese materie bezig. ‘Ik krijg nu pas het gevoel dat ik een beetje doorheb hoe het werkt. Dus ik kan me best voorstellen dat het voor mijn collega’s, die ook andere dossiers hebben, lastig is.’
‘Wij hebben de handen vol aan de dagelijkse werkzaamheden,’ reageert Hans Nobbe van Rijkswaterstaat. ‘Laten we wel wezen, alles wat uit Brussel komt is exotisch. Het is lastig hiervoor aandacht te vragen, vooral bij het management.’ Von Meijenfeldt vindt de volgorde van de antwoorden (netwerk, kennis, strategie) veelzeggend. ‘Voordat je acteert, moet je wel even weten wat je doet.’ Hij vervolgt: ‘Aan kennis ontbreekt het ons op IenM niet, maar dan verslapt het: welke strategie volgen we?’ Nederlandse ambtenaren hebben volgens Von Meijenfeldt vaak het idee het wel te weten en het in Brussel ‘even uit te willen leggen’.

Informele circuit
Ingelise de Boer, persvoorlichter bij het Nederlands bureau van het EP, herkent deze houding. ‘Nederlanders staan erom bekend het als beste te weten,’ aldus De Boer. ‘Door onze directheid, die in Brussel toch vaak als bot wordt ervaren, halen we niet altijd het beste resultaat uit de onderhandelingen.’ Daarnaast kunnen Nederlandse ambtenaren volgens De Boer moeilijk overschakelen van formeel naar informeel. ‘Het is, zo denken wij, niet kies om je punten te halen in het informele circuit.’ Von Meijenfeldt knikt. ‘We kunnen nog veel leren over cultuur en omgangsvormen. Eerst luisteren en niet meteen het woord vragen, dat soort zaken. Daarnaast valt er nog veel te winnen in het onderhandelen. IenM mag dit nog wel wat opkrikken om een stap verder te komen.’

Van Keulen mist in de antwoorden op het onderzoek het delen van best practices. Namens de Tweede Kamer gaan zij en haar collega’s veel de boer op naar andere parlementen om te vragen hoe ze bijvoorbeeld met de oranje kaart omgaan. ‘Ook departementen doen dat wel, maar wat mij betreft mag er binnen Europa nog veel meer kennis worden uitgewisseld.’ Van der Vaart wijst naar de politiek. ‘Ik heb veel bewondering voor het ambtelijk apparaat, maar het begint in de politiek. Zolang er geen Europese agenda is met een visie op het integratieproces, dan moet je niet zeuren als je achter het net vist. Als je alleen maar weet wat je niet wilt, en niet wat je wel wilt, dan doe je in Brussel gewoon niet mee.’

Verschenen in PM, 16 december 2011

Europa kruipt steeds dieper in de haarvaten van de Nederlandse overheid. Maar liefst 84 procent van de ambtenaren geeft aan dat de EU zijn of haar werk raakt. Zo blijkt uit het online onderzoek van PM in samenwerking met de Europa Unit van HECROI onder ruim 400 ambtenaren. Een verrassende uitslag, vindt Wybe Douma, senior onderzoeker bij het Asser Instituut. Collega-wetenschappers uit Groningen en Leiden hebben onderzoek gedaan naar de invloed die Europa op de Nederlandse beleidsterreinen heeft. ‘Per dossier verschilt dit nogal,’ legt Douma uit. ‘Op milieugebied wordt 66 procent van wat er in Nederland gebeurt door Brussel beïnvloed, terwijl het op het terrein van onderwijs slechts 6 procent betreft.’ Gemiddeld is Europa op ongeveer een kwart van alle onderwerpen van invloed, zo hebben de onderzoekers geconcludeerd. De bevinding dat 64 procent van de respondenten van het PM/HECROI-onderzoek aangeeft een kwart of minder van zijn werktijd aan Europa te besteden, ligt wat meer in lijn van deze conclusie, zo bevestigt Douma.

De aandacht voor Europa is binnen de overheidsorganisatie de laatste jaren enorm toegenomen, weet directeur Europese en Internationale Zaken bij de VNG Annemiek Wissink. In 2002 heeft ze het kenniscentrum Europa Decentraal opgezet. ‘We zaten toen echt te wachten tot de eerste vragen binnenkwamen,’ vertelt ze. ‘Gemeenten hebben een enorme stap gezet. Het heeft veel meer de aandacht tegenwoordig.’ Zo lag destijds de naleving van de aanbestedingswet op 20 procent, terwijl dit nu ‘zo’n 75 procent’ is. ‘Natuurlijk zijn we hierbij wel een beetje geholpen door de bouwfraude en andere crises, waardoor Europese richtlijnen hoger op de agenda komen te staan,’ geeft Wissink toe.

Strategisch verankerd
Ruim een derde van de respondenten geeft aan dat de organisatie waar hij werkzaam is beschikt over een expliciete Europese strategie. Per bestuurslaag loopt dit nogal uiteen: van de rijksambtenaren geeft 37 procent aan dat er sprake is van een strategie, terwijl bij gemeenten slechts 12 procent bevestigend antwoordt op deze vraag. ‘Dit getal klopt wel,’ zegt Wissink van de VNG. ‘Bij de grote steden werken meer ambtenaren en hebben ze dus meer capaciteit om Europa strategisch in de organisatie te verankeren. In de G32-steden is er vaak wel een portefeuillehouder Europa, maar ontbreekt veelal een strategie. Dat is helemaal het geval in kleine gemeenten.’

Velsen vormt een uitzondering, vertelt Wissink. Een voormalig collega is daar onlangs aan de slag gegaan met een strategische opdracht. ‘Velsen heeft de bestuurlijke keuze gemaakt om Europa strategisch te verankeren. Dat is een hele goede ontwikkeling.’ Ze vervolgt: ‘Een blik naar buiten is goed. In deze tijden van forse bezuinigingen zijn veel gemeenten vooral met zichzelf bezig. Maar de 100.000 gemeenten die Europa telt hebben allemaal met dezelfde problemen te maken. Ze kunnen van elkaar leren.’ Bestuurlijk draagvlak voor Europa is noodzakelijk, vervolgt Wissink. ‘Zonder dat ben je nergens. Bestuurders moeten over hun eigen schaduw heen stappen. Niet alleen naar buiten toe, maar ook verder vooruit kijken dan hun termijn van vier jaar. Het is niet zo dat je met Europa gemakkelijk op korte termijn kunt scoren. Dat heeft tijd nodig, het zijn vaak lange trajecten.’

Onderzoeker Douma vindt het aantal ambtenaren dat aangeeft dat de organisatie een Europese strategie heeft ‘erg laag’. Douma: ‘Dat dit bij gemeenten minder het geval is dan bij het Rijk is voorstelbaar. Maar dat slechts 37 procent van de rijksambtenaren bevestigend antwoordt vind ik heel opvallend. We zijn er allemaal van overtuigd dat Europa een belangrijke factor is. Ook op de terreinen die niet direct door de EU worden geraakt, is het goed om de ontwikkelingen te volgen. Ik had dit percentage echt hoger verwacht en dat zou ook wenselijk zijn.’

Douma kan het weten, onlangs is hij een jaar lang gedetacheerd geweest bij het ministerie van Infrastructuur en Milieu. Nog steeds verricht hij werkzaamheden voor het departement. Als specialist op het gebied van milieurecht ondersteunt Douma de juristen op het ministerie. Dit betekent overigens niet dat de IenM-collega’s te weinig juridische kennis hebben, benadrukt de onderzoeker. ‘Zowel de juristen als de beleidsambtenaren die hier werken zijn heel goed ingevoerd in de materie. Ze zijn behoorlijk doordrongen van het belang van Europa, maar dat is ook niet zo gek op een departement waar de invloed van Europese regelgeving groot is.’

Voor verbetering vatbaar
Slechts 6 procent van de ambtenaren die deelnamen aan het onderzoek geeft aan dat zijn organisatie optimaal presteert op de EU-dossiers. Op de vraag welke zaken voor verbetering vatbaar zijn, scoort de kennis over Europa bijzonder hoog. Meer dan de helft (56 procent) van de respondenten vindt dat het binnen zijn organisatie schort aan kennis over de EU. Douma erkent dat het goed kan zijn om af en toe eens een bijscholingscursus bij te wonen of zelf een activiteit te organiseren waar actuele gebeurtenissen worden behandeld. De Interdepartementale Commissie Europees Recht doet dit met enige regelmaat, weet hij. ‘Toch zou het goed zijn als de ministeries zelf vaker bijeenkomsten over Europa organiseren,’ aldus de wetenschapper. Het ministerie van Veiligheid en Justitie speelt hier overigens al wel op in. Douma: ‘Het Kenniscentrum Wetgeving doet onder andere onderzoek naar de verhouding tussen Den Haag en Brussel en verspreidt deze rapporten over de departementen.’

Ook als het gaat om de contacten binnen Europa is er nog veel te verbeteren. Zo’n 57 procent van de ambtenaren geeft aan dat het Europees netwerk van hun organisatie dient te worden uitgebreid. ‘Het is inderdaad nuttig om met collega’s in andere landen contact te houden,’ vindt Douma. Binnen het Network of EU Environmental Lawyers, waar ambtenaren die met Europees milieurecht bij zijn aangesloten, gebeurt dat met enige regelmaat. Wissink: ‘Ook voor gemeenten is het noodzakelijk dat ze in Brussel rondlopen. Ze moeten er hun gezicht laten zien. Neem bijvoorbeeld burgemeester Aalderink van de gemeente Bronckhorst. Hij heeft erg veel geïnvesteerd in zijn Europese netwerk, daar plukt hij nu de vruchten van.’ Niet alleen levert het hem subsidies op, maar Aalderink kan zijn invloed bijvoorbeeld laten gelden in een netwerk voor plattelandsbeleid. ‘En hij werkt samen met andere gemeenten over de grens. Daar heeft de gemeente heel veel profijt van.’

Een derde verbeterpunt dat uit het onderzoek naar voren komt is de capaciteit die de organisatie vrijmaakt voor EU-dossiers. Volgens 39 procent van de respondenten is deze ontoereikend. Douma erkent dat dit voor veel organisaties inderdaad de ‘bottleneck’ kan zijn. ‘Er gebeurt zoveel op dit vlak. Als je dat allemaal wilt bijhouden, dan is dat een dagtaak. Zeker bij gemeenten kun je je niet voorstellen dat ze, terwijl ze zo aan het bezuinigen zijn, iemand aanstellen die alleen de Europese zaken volgt. Ze zullen hun krachten moeten bundelen.’

Melkkoe
Waarom is uw organisatie geïnteresseerd in de EU, vroegen we de respondenten. Het voldoen aan Europese wet- en regelgeving (64 procent) is als voornaamste reden genoemd. Daarnaast zien organisaties Europa vooral als melkkoe, zo blijkt uit het onderzoek. Het binnenhalen van subsidies wordt door bijna de helft genoemd als de verklaring voor de interesse in Europese materie (46 procent). Uitgesplitst naar bestuurslaag liggen de zaken anders. Van de gemeenteambtenaren geeft 71 procent het binnenhalen van subsidies als verklaring voor de interesse in Europa, bij de rijksambtenaren is dit slechts 17 procent. ‘Dat klinkt me niet vreemd in de oren,’ zegt Wissink. ‘Het is wel heel belangrijk dat gemeenten bij het aanvragen van subsidies goed naar hun eigen doelstellingen kijken, naar wat er in het collegeprogramma staat. Niet zomaar subsidie aanvragen en er een project bij verzinnen omdat het geld oplevert.’

Als het gaat om het beïnvloeden van het toekomstig beleid liggen de verhoudingen anders. 56 procent van de rijksambtenaren geeft aan dat dit een reden is dat de organisatie zich met Europa bezighoudt, tegenover 15 procent van de ambtenaren die bij een gemeente werkzaam zijn. ‘Dit zouden gemeenten wel moeten willen,’ reageert Wissink. ‘Dat hoeven ze niet zelf te doen, maar dat kan via ons.’ Ze merkt dat gemeenten er nogal terughoudend in zijn tijdens het beleidsvormingsproces van zich te laten horen. ‘Ik stuur regelmatig consultaties naar Europa-ambtenaren uit mijn netwerk om van ze te vernemen wat ze van bepaalde zaken vinden. Laatst nog over de diensten van algemeen economisch belang. De respons daarop is zeer matig. Voor gemeenten is Europa kennelijk een moeilijke zaak. Gemeentesecretarissen moeten in hun organisatie de juiste persoon vinden die zich bezighoudt met de Europese dossiers. En soms is het ook gewoon de angst voor het onbekende.’

+++++++++++

Enquête:
Wat doet u met Europa?
Ruim 400 ambtenaren hebben in september 2011 de online enquête van PM en de Europa Unit van HECROI ingevuld. De meeste respondenten zijn werkzaam bij het Rijk of bij een gemeente. Bijna de helft is beleidsambtenaar en een derde werkt in de uitvoering.
Een aantal onderzoeksresultaten hebben we uitgelicht. Klik hier voor de pdf.

(dit artikel is een coproductie met Rianne Waterval)

Verschenen in PM, 4 november 2011

Volgens juryvoorzitter Johan Remkes (in het dagelijks leven Commissaris van de Koningin in Noord-Holland) zijn de drie genomineerden ‘overheids-managers die stand houden en bijzondere prestaties leveren binnen de publieke sector die onder grote druk staat.’ Zij zijn geselecteerd uit enkele tientallen aanmeldingen. ‘Het waren er aanzienlijk meer dan vorige jaren,’ vertelt directeur Betty Visker van de Stichting Overheidsmanager van het Jaar. ‘We merken dat het erg leeft. Men wil graag laten zien wat voor werk topambtenaren doen en hoe ze onder druk presteren.’

Crisismanager
Directeur-generaal Volksgezondheid Paul Huijts (ministerie van VWS) is voor de titel aangemeld door ‘iemand uit het veld’, zo vernam hij. ‘Dat heb ik als een compliment opgevat,’ aldus Huijts. ‘Of ik nu win of niet, het is leuk dat ik van buitenaf positieve respons heb gekregen over de wijze waarop ik met het veld om ga.’ Huijts is door de jury tot een van de laatste drie kandidaten gekozen vanwege het feit dat hij een ‘indrukwekkende prestatie als crisismanager’ heeft geleverd. ‘Dat heb ik begrepen, ja. Ik ben de crisismanager van VWS en het komt nog wel eens voor dat je in die rol voor korte of voor langere tijd in de benen moet,’ aldus Huijts. Hij doelt onder andere op de Q-Koorts, op de E-Hec bacterie van afgelopen zomer en op de Mexicaanse griep die in Nederland uitbrak toen hij (in 2009) net zes weken DG was. ‘Heel intensief heb ik geprobeerd brancheorganisaties onderdeel te maken van de aanpak van de griep, zodat ze niet verrast werden en met vragen rechtstreeks bij ons terecht konden.’

Dat hij doorzettingsvermogen heeft, dynamisch en proactief optreedt en een verbinder is, zoals de jury zegt, vindt Huijts wat ongemakkelijk. ‘Wat ik merk is dat je vanuit VWS niet altijd het antwoord hebt dat mensen willen horen. Het is dus belangrijk dat je oprecht interesse toont in de partijen buiten dit huis en dat je dit soort overleg zo transparant en integer mogelijk voert. Dat is eigenlijk het kompas waar ik op vaar: mensen kunnen best leven met een “nee”, als ze maar snappen waarom en weten dat het een eerlijk verhaal is.’

Taboedoorbrekend
Barend Rombout, hoofd van Bureau Frontlijn in Rotterdam, is door zijn collega’s gekandideerd voor de titel. ‘Het is prettig te merken dat er positief over je gedacht wordt,’ zegt Rombout die 25 jaar politieagent in de Maasstad is geweest. ‘Zo vaak wordt dat niet hardop gezegd.’ In 2006 was Rombout medeoprichter van Bureau Frontlijn, dat in opdracht van het college van B&W methodieken voor achterstandswijken ontwikkelt op het gebied van zorg, onderwijs, jeugd, armoedebestrijding en het tegengaan van criminaliteit. Hij kan er met aanstekelijk enthousiasme over vertellen. ‘Onze filosofie is dat we naast de mensen gaan staan, in plaats van nauwkeurig alle regels en protocollen te volgen. We doorbreken taboes en laten zien dat het ons gaat om het maken van een connectie met de doelgroep. We trekken op met de mensen die, op allerlei terreinen, hulp nodig hebben. We geven ze een handvat zodat ze zelfstandig kunnen functioneren.’ In steden als Groningen en Enschede vinden vergelijkbare initiatieven plaats. ‘Waar wij uniek in zijn, is de breedte van onze scope, zegt Rombout. ‘Wij doen iets met jongeren uit detentie, kleine kinderen, moeders, noem maar op.’

Rombout is door de jury genomineerd omdat hij ‘een authentiek leider met lef is, die tegen de stroom in zaken voor elkaar krijgt.’ Rombout: ‘Als je bij onze doelgroep resultaten wilt boeken, dan moet je het niet vanuit de bestaande kokers doen.’ Een beetje lef moet je ook wel hebben, vervolgt hij. ‘Maar mensen die nergens bang voor zijn, zijn dom bezig. Je moet de risico’s wel incalculeren en ernaar handelen. Daar heb ik als voormalig politieagent natuurlijk veel ervaring mee.’

Hard en zacht
Voor Peter Teesink, algemeen directeur van Iederz (voorheen Dienst Sociale Werkvoorziening Stadspark) van de gemeente Groningen was het een ‘totale verrassing en een groot compliment’ dat hij door een aantal verschillende partijen voor de verkiezing is aangemeld. ‘Collega’s, de raad van advies en mensen van brancheorganisatie Cedris hebben mij gezamenlijk gekandideerd,’ vertelt Teesink, die in de jaren negentig op het ministerie van VROM in Den Haag heeft gewerkt. Sinds 2004 is hij algemeen directeur in Groningen, waar hij de sociale werkvoorziening heeft omgevormd tot een modern arbeidsontwikkelingsbedrijf. De manier waarop hij dit heeft gedaan (‘met oog voor de mensen om wie het gaat’) is voor de jury reden hem te nomineren. ‘Toen ik hier kwam werken waren er dertien verschillende bedrijven en nu zijn er nog vier over,’ licht Teesink toe. ‘Nu is het sluiten van een bedrijf niet zo ingewikkeld, maar alle mensen wiens baan wordt opgeheven, moeten herplaatst worden. Bij een normaal bedrijf, zoals Philips waar nu 4.500 arbeidsplaatsen verdwijnen, gaan die mensen er ook echt uit. Bij ons gaan de werknemers niet weg, wij hebben immers een bedrijf voor de mensen en niet andersom.’ Het feit dat het sluiten van negen bedrijven ‘relatief geruisloos’ is verlopen, heeft Teesink de nominatie voor de titel opgeleverd. ‘We hebben geen ingewikkelde toestanden gehad, geen OR of vakbond die te hoop liep en ook geen stakingen. Dat had allemaal gekund, aldus Teesink, die door de jury wordt geroemd om zijn ‘nieuwe manier van leidinggeven: hard en zacht tegelijk.’ Teesink: ‘Je moet als manager helder zijn in wat je wilt, maar dat kun je wel doen met respect naar de mensen om wie het gaat en door hun wensen en keuzen serieus te nemen.’

Track record
‘Ik denk wel dat ik een kans maak om te winnen,’ zegt Rombout. ‘Maar ik ken de andere twee kandidaten niet, ik heb ze niet direct gegoogled.’ Teesink en Huijts hebben wel meteen opgezocht wie hun opponenten zijn. ‘Geen flauw idee of ik kan winnen,’ zegt Teesink. ‘Ik weet niet waarom de andere twee zijn genomineerd.’ Huijts: ‘Het is typisch een geval van appels, peren en sinaasappels. Of ik een kans maak? Geen idee! Dat is geen valse bescheidenheid, maar ik weet het echt niet. In de sport kun je vaak op basis van een track record vergelijken hoe het tot dan toe is gegaan, maar ik weet niet hoe de andere twee gepresteerd hebben en bovendien is me niet bekend waar de jury het zwaartepunt legt. Het is dus afwachten.’

+++++++++++++++

Vrouwen te bescheiden
Er is dit jaar geen enkele vrouw tot de finale doorgedrongen. Directeur Visker van de Stichting Overheidsmanager van het Jaar zegt dit jammer te vinden. ‘Er zijn absoluut vrouwen aangemeld en bij de laatste vijf zat ook een vrouw, maar zij heeft de laatste ronde niet gehaald.’ De jury wilde geen vrouw nomineren, alleen omdat het een vrouw is, vervolgt ze. ‘En uiteraard is de jury afhankelijk van de aanmeldingen die uit het veld komen.’ Ze kan ook nog wel wat andere oorzaken aanwijzen. Zo was een aantal vrouwen nog maar kort werkzaam op een topfunctie of bezig met een klus die nog niet af was. ‘Vrouwen stellen zich vaak nogal bescheiden op,’ verklaart Visker. Vorig jaar won overigens een vrouw: Hetty Linden, directeur van de GG&GD in Utrecht. Redacteur Rianne Waterval liep een dag met haar mee.

Prijsuitreiking in de Ridderzaal
Woensdag 23 november wordt in de Ridderzaal bekendgemaakt wie dé Overheidsmanager van het Jaar 2011 is. Minister Donner van BZK reikt de prijs uit en minister Opstelten van Veiligheid en Justitie houdt de Overheidslezing 2011.

De jury
De jury van de Overheidsmanager van het Jaar bestaat uit: Johan Remkes (voorzitter), Jet Bussemaker, Erik Heijdelberg, Judith Meulenbrug, Mirko Noordegraaf, Albertine van Vliet-Kuiper, Bernard Wientjes en Pieter Zevenbergen.

Wie wonnen de titel eerder?
Hetty Linden, Erik Heijdelberg, Bert Keijts, Maureen Sarucco, Geert Blijham, Martin van Rijn, Pieter Cobelens, Nico Laagland, Roelof Kruize, Jenny Thunnissen, José Hilgersom, Peter van Zunderd, Erry Stoové en Herma Rappa.

Interviewen via Twitter blijkt bar lastig te zijn. Hoewel de SG driftig op zijn BlackBerry de antwoorden intikte duurde het soms even eer een tweet werd gepost. Tussendoor stelden volgers vragen, waarop de SG natuurlijk ook wilde antwoorden. En 140 tekens blijkt weinig voor een antwoord, zeker als je gewend bent aan real life interviews. Maar we weten nu dat de SG door zijn afdeling Communicatie is aangemoedigd een twitteraccount aan te maken, dat hij vooral twittert over werkgerelateerde zaken en dat hij van mening is dat het primaat van de politiek niet in het geding is nu steeds meer ambtenaren twitteren.
Voor wie het interview niet live heeft kunnen volgen en geen wijs wordt uit de #dtvSG-timeline, hieronder de tweets die gedurende het 45 minuten durende interview zijn gepost. Eerst de vragen van rePublic, vervolgens een aantal vragen van volgers.

@rePublicNieuws
Goedemorgen! Leuk dat u even tijd heeft. Meteen maar de eerste vraag: waarom besloot u in 2010 een twitteraccount aan te maken?

@ChrisBuijink
Werd nieuwsgierig naar de berichten die mensen om me heen stuurden.

Nam u een account op eigen initiatief of op advies van de afdeling communicatie?
De voorlichters hebben me een zetje gegeven, bijvoorbeeld @IvarNijhuis.

Waarover twittert u vooral?
Over de werkbezoeken die ik afleg en de bouw van het nieuwe #ELenI.

En af en toe privé, zoals gisteren over een bezoek aan de tandarts, toch?
Klopt. Ook een SG ontkomt daar niet aan

Krijgt u veel reacties op uw tweets en wat doet u hiermee?
Steeds meer. De meeste beantwoord ik.

Wat is voor u als SG de meerwaarde van Twitter?
Meerwaarde is dat ik makkelijk en snel kan communiceren met mensen die interesse hebben in #ELenI. ‘t Is laagdrempelig.

Is het primaat van de politiek in het geding nu steeds meer ambtenaren gebruikmaken van sociale media?
Nee. Twitter verandert daar niets aan.

U bent de enige SG die twittert. Zouden meer topambtenaren dat moeten doen?
Wat mij betreft wel. Is er voor mij weer meer te volgen Het moet natuurlijk wel bij je passen.

Tot slot, wie van uw collega-SG’s gaat u proberen over te halen om te gaan twitteren?
Moet iedereen zelf weten. Helpt wel om te laten zien wat het Rijk doet. Kijk bijv @cbfkuijpers en @Smallenbroek

Tussendoor stelden een aantal volgers vragen waarop de SG antwoordde:

@pieterbot
Timelinemanagement lijkt mij lastig met zo’n drukke baan als je ook nog je tweeps wil antwoorden. Hoe doet u dat?
Kwestie van de blackberry tussen de bedrijven door goed gebruiken

@hiddink
Is het gebruik van twitter al eens uitgelopen op een ontmoeting met een mede twitteraar, ‘tweetup’?
Ja, tijdens werkbezoeken bijvoorbeeld.

@uuha
Bent u ook op andere sociale netwerken actief?
Nee. Daar heb ik met getwitter geen tijd voor.

@hiddink
Bent u thuis de enige die tweet?
Mijn zoon af en toe.

@mlborsje
Voordeel van twitterende SG voor ambtenaren is dat er een completer beeld is van waar ministerie over gaat. Vice versa?
Zeker. Voor mij ook bijv ontwikkeling bij #DLG door DLG’ers te volgen.

@davied
Heb je het idee dat contact via sociale media meer kost (tijd) dan oplevert voor je werk?
Denk dat twitteren me meer oplevert dan het aan tijd kost.

+++++++
Wie is @ChrisBuijink?
Chris Buijink is secretaris-generaal – de hoogste ambtenaar – van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Hij werkt al zijn hele leven op Economische Zaken en is er begonnen als ‘hulpje’ zo zei hij een paar jaar geleden in een interview met PM. In maart 2010 maakte Buijink een twitteraccount aan en inmiddels heeft hij 1.835 volgers en 2.401 tweets. Hij is voorlopig de enige SG die twittert. Wie volgt?

Roel Bekker: ‘Een systeem is veel efficiënter’

‘Het is anno 2011 naar mijn mening niet meer zinvol en gewenst dat ambtenaren een aparte rechtspositie hebben. Daarmee wordt een verkeerd signaal afgegeven. Ambtenaren worden kwetsbaar door die betere rechtspositie: ze moeten dan ook niet zeuren dat de samenleving over hen klaagt. Wil je als ambtenaar als gewone werknemer worden beschouwd, dan moeten de arbeidsverhoudingen worden aangepast. Het is meteen een mooie gelegenheid om de Ambtenarenwet te moderniseren, want die stamt al uit 1929 en is hoognodig aan herziening toe.

Mijn belangrijkste argument om het ambtenarenrecht gelijk te trekken met het arbeidsrecht is dat het inefficiënt is om twee systemen in stand te houden. Je hebt alles dubbel nodig: dubbele rechtspraak, dubbele advocaten, dubbele hoogleraren. Integreer het particulier werknemerschap en het ambtenaarschap. Neem the best of both worlds, daar wordt iedereen beter van. Zo komt er ook een einde aan allerlei onlogische zaken. Het valt toch niet uit te leggen dat een verpleegster die in het academisch ziekenhuis van Leiden werkt ambtenaar is en haar collega in het VU medisch centrum een particuliere werknemer? Zij hebben ook helemaal niet met politieke willekeur te maken, een van de redenen waarom ambtenaren een aparte status zouden moeten genieten. De bescherming tegen deze politieke willekeur is overigens niet meer van deze tijd. In landen als Denemarken, Zweden en Zwitserland is de rechtspositie van ambtenaren al genormaliseerd. Dit zijn echt geen bananenrepublieken.

Ik kan me best voorstellen dat er voor bepaalde groepen uitzonderingen worden gemaakt. Maar ga eerst over naar één systeem voor iedereen en bekijk vervolgens voor welke functies specifieke afspraken worden gemaakt. Misschien moet de Topmanagementgroep daar wel bij horen. De topambtenaren bij het Rijk hebben immers een wat aparte positie met een benoemingstermijn van maximaal zeven jaar en het feit dat ze al hun nevenfuncties moeten openbaren. Hetzelfde zou je kunnen zeggen over gemeentesecretarissen. Hier kunnen we een discussie over voeren.

Ik heb in mijn ambtelijke loopbaan nooit een contract getekend. Natuurlijk heb ik onderhandeld over mijn arbeidsvoorwaarden, maar er hebben nooit afspraken op papier gestaan. Je maakt wel werkafspraken met je werkgever, maar die zijn boterzacht. Geef mij maar een duidelijk contract. Een overeenkomst is een veel mooiere vorm van een arbeidsverhouding dan een eenzijdige aanstelling zoals ambtenaren die kennen. Het civiele recht heeft mijn voorkeur, dat is eenvoudiger en sneller en de rechten en plichten zijn veel meer in evenwicht. In een aanstelling staat niet eens wat er van een ambtenaar wordt verwacht. Dat is toch vreemd.

Dat men zich nu voor het eerst in het regeerakkoord heeft uitgesproken voor het afschaffen van de ambtenarenstatus is winst. Maar dit betekent niet dat het ook echt gaat gebeuren. VVD en CDA hebben, ook samen met D66, nog geen meerderheid. In de bijlage van het regeerakkoord wordt overigens gesteld dat het gelijktrekken van het arbeidsrechtelijke regime van ambtenaren met de marktsector nodig is om op korte termijn besparingen op leveren. Dat is een hele domme alinea en een foute insteek. Op korte termijn levert dit natuurlijk geen enkele besparing op, het kost alleen maar geld. Maar op termijn zal één systeem efficiënter en effectiever zijn, daar moeten we ons aan vasthouden.’

++++++

Roel Bekker is hoogleraar bijzondere arbeidsverhoudingen bij de overheid (Albeda Leerstoel van de Universiteit Leiden en het CAOP). Hij is voormalig SG en op dit moment nog bijzonder adviseur van de Algemene Bestuursdienst.

Verschenen in PM, 7 oktober 2011

Frits van der Meer: ‘Het kost meer dan het oplevert’

‘Ik zie er niets in om de ambtenarenstatus af te schaffen. De opbrengst van de hele operatie is veel te gering als je het vergelijkt met de inspanning die geleverd moet worden. Wat lossen we er uiteindelijk mee op? Juridisch estheticisme – wat is het mooi om één stelsel te hebben – kan geen doel zijn. De inhoud moet voorop staan. Er zullen altijd uitzonderingen zijn voor bijvoorbeeld militairen en rechters, die daarmee een systeem binnen het systeem vormen.

Dat het imago van ambtenaren verbetert als je de aparte status afschaft, is niet juist. Uit bestuurskundig onderzoek blijkt dat hier helemaal geen sprake van is. Bijna nergens ter wereld bestaat er een positief imago van ambtenaren. Zelfs niet in landen waar ze geen publiekrechtelijke ambtenarenstatus hebben, zoals de Verenigde Staten of Italië. Ambtenaren zijn, ook daar, mensen die belasting innen of besluiten nemen waar burgers niet op zitten te wachten. Dat imago poets je niet op door hun formele status aan te passen. Een ander argument dat er vaak met de haren wordt bijgesleept, is het mobieler worden van de arbeidsmarkt, dus dat mensen makkelijker van baan zullen wisselen als er geen ambtenarenstatus zou bestaan. Er is geen reden om aan te nemen dat het verschil in status een barrière voor mobiliteit vormt. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat niet alleen de mobiliteit tussen overheid en bedrijfsleven laag is, maar ook tussen bestuurslagen onderling. En wat denk je van een bedrijf als Shell? Ook daar blijven mensen lang hangen. Hoe groter de organisatie, des te hoger de interne mobiliteit. Dat heeft dus niets met een aparte status te maken.

D66 wil – en dat is haar goed recht – het arbeidsrecht flexibiliseren en begint met de ambtenaren. Dat heeft vooral een symbolische waarde, zoals je wel vaker bij politici ziet. Het opvallende is: als je het wetsvoorstel van Koser Kaya en Van Hijum (CDA) goed leest, dan zijn ze eigenlijk helemaal niet van plan de ambtenarenstatus volledig af te schaffen. Het gaat over de publiekrechtelijke aanstelling, ontslag en rechtsbescherming. Er staan nog steeds artikelen in over integriteit en politieke neutraliteit. Dat is ook niet zo gek, want het eigene van de overheid is heel belangrijk. Het gaat er niet om dat je een kloof creëert. Dat je het eigene van de overheid erkent, betekent niet dat je je verheven voelt boven de markt. Natuurlijk is de overheid ook een arbeidsmarktorganisatie en worden er diensten geleverd, maar toch is het anders. Ambtenaren zitten veel meer in een glazen huis, ze hebben met de politiek te maken én de kernonderdelen beschikken over eenzijdige bevoegdheden. Het is goed dat daar binnen het arbeidsrecht rekening mee gehouden wordt.

De normalisering is eigenlijk wat achterhaald en ouderwets. Het past meer in het managementdenken van de jaren tachtig. In de ons omringende landen wordt veel meer op de inhoudelijke aspecten van de positie van de ambtenaar gewezen. Zie onder meer de introductie van de Britse ambtenarenwet in 2010. Het zou jammer zijn wanneer het Nederlands openbaar bestuur zich bezighoudt met gedateerde strijdpunten in plaats van zich te richten op een sterker inhoudelijk ambtelijk apparaat met de daarbij behorende formele status.

Tot slot een praktisch bezwaar tegen het normaliseren van de arbeidsverhoudingen. De transitiekosten worden onderschat en de winsten overschat. Gezien de beoogde invoeringsdatum van 2015 betekent dit dat het huidige kabinet wel met de kosten te maken krijgt en niet met de veronderstelde baten. Dat lijkt me in deze tijden van crisis niet wenselijk en financieel riskant.’

+++++

Frits van der Meer is hoogleraar comparative public sector and civil service reform, een initiatief van de Universiteit Leiden en het CAOP. Daarnaast is hij universitair hoofddocent vergelijkende bestuurskunde en publieke sector hervormingen en directeur van het Centre for Public Sector Reform te Leiden.

Verschenen in PM, 7 oktober 2011

Waarom wilt u voorzitter worden van de VGS?
‘Ik ben heel erg verknocht aan het openbaar bestuur en zie dat de functie van gemeentesecretaris momenteel meer vraagt dan een goede algemeen directeur zijn. Je moet er natuurlijk zijn voor je eigen organisatie, maar de gemeentesecretaris kijkt ook over de grenzen heen naar woningcorporaties, zorginstellingen en het bedrijfsleven. Het gaat erom de verbinding te zoeken tussen al deze partijen om een antwoord te vinden op de maatschappelijke vraagstukken waar we voor staan. Daarvoor wil ik niet alleen in Enschede mijn stinkende best doen, maar ook binnen de vereniging.’

Wat is het eerste punt dat u binnen de VGS gaat agenderen?
‘De gemeentesecretaris en het bestuur van de stad hebben een stevige relatie. De gemeentesecretaris zorgt ervoor dat de besluiten van het college efficiënt en effectief worden uitgevoerd. Door de bezuinigingen staat er druk op die relatie. Om de gemeentelijke organisatie sterk te maken is stevig leiderschap nodig. Alleen dan kunnen de ambtenaren die in de gemeente werken ervoor zorgen dat de burger, die nu veel onzekerheid heeft op het gebied van wonen, baan en pensioen, goed bediend wordt. De VGS wil voor dit soort thema’s een netwerk en klankbord bieden aan gemeentesecretarissen.’

Speelt de VGS een rol in de relatie tussen de gemeenten en het Rijk?
‘We gaan in Den Haag heel krachtig laten horen wat wij vinden van de drie decentralisaties die op de gemeenten afkomen. Om ongelukken te voorkomen is het belangrijk dat we ons bemoeien met de manier waarop de uitvoering plaats gaat vinden. Datzelfde geldt overigens voor de schaalvergroting van de Veiligheidsregio’s. De gemeentesecretarissen zullen een verantwoordelijkheid moeten nemen in de nieuwe vormen van samenwerking die dit met zich meebrengt.’

U volgt Arjan van Gils op, die als VGS-voorzitter altijd van zich heeft doen spreken. Is het niet lastig om iemand met zo’n sterk profiel op te volgen?
‘Ik zie het als een voordeel. Arjan van Gils heeft ontzettend veel gedaan om onze standpunten in Den Haag over het voetlicht te brengen. Dat legt de vereniging geen windeieren. We kunnen tegenwoordig met gezag in het Haagse opereren. Daar ben ik hem heel dankbaar voor. Bovendien ben ik het gewend hem op te volgen, dat heb ik in Enschede als gemeentesecretaris ook gedaan. In deze stad is men zielsgelukkig met mij, dat gaat bij de VGS vast ook gebeuren.’

+++++++++++

De vijf prioriteiten van Meijs
- Een bloeiend netwerk voor leiderschapsvraagstukken
- Zichtbaar zijn in Den Haag
- Nieuwe verantwoordelijkheid binnen de Veiligheidsregio
- Aantrekkelijk werkgeverschap
- Gesprek voeren over de kwaliteit van de gemeentelijke organisatie

Het dagelijks bestuur van de Vereniging van Gemeentesecretarissen
Marcel Meijs (Enschede), voorzitter
Loes Bakker (Gouda), vicevoorzitter
Frans Mencke (Hoorn), secretaris
Ruud Kleijnen (Veghel), penningmeester
Miriam Oosterwijk-Keulers (Rhenen)
Jos van der Knaap (Wijchen), plaatsvervangend secretaris
Jan Fraanje (Boxtel)

Verschenen in PM, 7 oktober 2011

Bertine Steenbergen, directeur Krachtig Bestuur, legt uit wat de meerwaarde is van de Over-loop. ‘Overheidsmanagers benutten elkaars kennis en ervaring veel te weinig. Het is als leidinggevende lastig een paar maanden ergens gedetacheerd te worden, maar we kunnen wel eenvoudig een bijdrage leveren door bij een andere bestuurslaag klussen te doen.’ Inmiddels zijn zo’n veertig topambtenaren bereid gevonden zo nu en dan een opdracht te doen. Dat varieert van een dagvoorzitterschap van een conferentie en het leiden van een workshop tot het schrijven van speeches of het plaatsnemen in de jury van de verkiezing tot Jonge Ambtenaar van het Jaar.

Zelf gaat Steenbergen ook een aantal ‘over-lopers’ inschakelen als ze vanaf 1 november bij BZK de nieuwe directie Burgerschap en Informatiebeleid gaat opzetten. ‘Bij de rijksoverheid hebben we een enorm overzicht van wat er overal speelt, maar we hebben minder inzicht hoe het er in de uitvoering aan toe gaat. Daar weten gemeenten veel meer van. Daarom nodig ik op mijn eerste dag in mijn nieuwe functie een aantal personen uit die mij kunnen adviseren.’ Wie dat zijn, weet Steenbergen nog niet. ‘Ik heb een heel lijstje, maar moet nog kijken wie beschikbaar zijn.’

Het mes snijdt bij de Over-loop aan twee kanten, vervolgt ze. ‘Niet alleen wordt de kwaliteit van het openbaar bestuur hiermee bevorderd, ook voor managers zelf is het een verrijking eens bij een andere bestuurslaag een kijkje te nemen. Uiteindelijk is het iets wat je als manager gewoon zou moeten willen. Het is een investering in jezelf.’

En dan is er nóg een voordeel: ‘Door managers over de schutting bij een andere bestuurslaag te laten kijken, bevorder je het klimaat voor medewerkers om dat ook eens te doen. Je hoort nog te vaak dat ambtenaren wel een tijdje bij een andere overheidsorganisatie zouden willen werken, maar daarin door hun leidinggevende belemmerd worden. Het is belangrijk dat voor iedereen duidelijk wordt dat we in dezelfde keten werken en dat we niet zonder elkaar kunnen.’

Verschenen in PM, 7 oktober 2011